Fado menor, corrido en Mouraria

Melodieën die vele gedichten dragen

Het Wikipedia-artikel zegt het ronduit: een fado kan elk onderwerp aannemen, maar houdt vast aan een overgeleverde structuur. Die structuur leeft in de standaardfado's, melodieën die zangers en spelers delen, en een goede gitarist zou volgens het Wikipedia-artikel over de Portugese gitaar minstens honderd van de meer dan tweehonderd standaardfado's moeten kennen, in elke toonaard die de zanger vraagt. Nieuwe woorden worden op oude vormen gezet, en daarom kunnen twee liedjes met verschillende teksten als nauwe verwanten klinken. Luisteren naar die vormen is de gemakkelijkste weg naar de muziek.

Fado menor en fado maior

Wikipedia noemt de fado maior, de fado menor en de fado Mouraria als de technische basis die een Portugese gitarist als eerste onder de knie krijgt, vóór versieringen zoals de trinado, een trioolachtige flard, en het kenmerkende vibrato. Maior en menor betekenen groot en klein. Fado zelf gebruikt doorgaans grote- of kleine-terts harmonie en wisselt soms tussen beide binnen een melodie of bij een wisseling van couplet, dus een oor voor die verschuiving zegt veel over waar een lied emotioneel naartoe gaat.

Fado corrido

De Portugese Wikipedia vertelt de geschiedenis van de vroege vormen aldus: de oudste fado is de fado van de zeelieden, gezongen op de boeg van een schip, en hij werd het model voor de vormen die volgden, met de fado corrido voorop. De corrido liet ook zijn naam achter op het instrument. De stemming die vooral op de Portugese gitaar wordt gebruikt, heette historisch de afinação do fado corrido, voordat zij eenvoudigweg bekend werd als de Lissabon- of de Coimbra-stemming, afhankelijk van de toonhoogte.

Fado Mouraria

Mouraria is samen met Alfama en Bairro Alto een van de oude wijken van Lissabon waar volgens Wikipedia de fado aan het begin van de negentiende eeuw zou zijn ontstaan. De fado Mouraria draagt de naam van de wijk, en dat geldt ook voor een variant van de gitaarstemming, de afinação da Mouraria, die Wikipedia vermeldt among de variaties van de oudere natuurlijke stemming, die nu grotendeels in onbruik is geraakt. De Portugese Wikipedia voegt toe dat de eerste bekende fadozangeres, Maria Severa Onofriana, zong en speelde in de straten van Mouraria.

Wat de Portugese gitaar doet

Voor UNESCO is de guitarra een Portugese citer, peervormig, met een dozijn metalen snaren en een eigen solorepertoire. De snaren zijn per twee gegroepeerd in zes koren, en de waaier van klokvormige stemsleutels, de metalen koppen op de foto, is een mechanisme dat nog maar weinig instrumenten gebruiken. In de begeleiding van de Lisbon-stijl speelt de gitarist de inleiding, antwoordt vervolgens op elke gezongen regel met korte eigen frases, en in snellere fado's kan hij zelfs vrij over de zanger heen spelen. Spelers tokkelen met de hoek van een vingernagel of een nagelvormig plectrum, wat de Lisbon-stijl zijn heldere aanslag geeft.

Wat de viola doet

Fadospelers noemen de klassieke gitaar met stalen snaren de viola. Zij deelt de begeleiding met de Portugese gitaar, houdt de akkoorden en het ritme vast zodat de guitarra kan versieren en antwoorden. Sommige groepen voegen nu een tweede guitarra en een basgitaar toe, merkt UNESCO op, maar een zanger met één guitarra en één viola blijft de bezetting die de meeste mensen voor zich zien.

Luistertips voor uw uur

Niets hiervan vereist Portugees. De vormen zijn hoorbaar vanaf het eerste lied, en tegen het derde zult u dezelfde melodieën met nieuwe woorden horen terugkeren.

• Let op de gitaarinleiding: die leent vaak uit de tweede helft van de vocale melodie.
• Luister naar rubato, waarbij de muziek wacht terwijl de zanger een noot aanhoudt.
• Let op hoe de gitarist elke gezongen regel beantwoordt.
• Verwacht een instrumentaal stuk, een guitarrada, als de gitaren even alleen aan bod komen.